Literatura bywa nazywana oknem na świat. Dla wielu osób Głuchych przez lata było to jednak okno zamknięte – nie z powodu braku zainteresowania kulturą, lecz z powodu barier językowych. Projekt „Dostępna Książka” powstał po to, aby te bariery stopniowo usuwać i otwierać dostęp do literatury w formie zgodnej z naturalnym sposobem komunikacji osób Głuchych.
W styczniu 2026 roku zakończył się pierwszy etap projektu, którego celem było stworzenie dostępnych, multimedialnych adaptacji książek oraz wypracowanie podstaw organizacyjnych i merytorycznych do dalszego rozwoju inicjatywy.
Dostępność oparta na Polskim Języku Migowym
Dla osób, których naturalnym językiem i pierwszym środkiem komunikacji od urodzenia jest Polski Język Migowy (PJM), tradycyjne formy udostępniania literatury – oparte wyłącznie na tekście pisanym – nie zapewniają pełnego dostępu do treści. PJM jest odrębnym językiem wizualno-przestrzennym, posiadającym własną gramatykę i strukturę. Z tego powodu polski język pisany jest dla nich językiem drugim, niekiedy wręcz obcym, przyswajanym w procesie edukacji.
W projekcie „Dostępna Książka” przyjęto założenie, że podstawowym kanałem przekazu jest tłumaczenie na Polski Język Migowy. Pozostałe warstwy – tekstowa i dźwiękowa – pełnią funkcję uzupełniającą, poszerzając grono odbiorców i sprawiając, że projekt może być wykorzystywany także przez osoby słabosłyszące, słyszące oraz instytucje edukacyjne. Tak powstał format multimedialnej publikacji – migoksiążka, łączący tłumaczenie na PJM, zsynchronizowany tekst, warstwę dźwiękową o charakterze wspierającym oraz oprawę wizualną.
Biblioteka dostępna dla różnych grup odbiorców
W ramach pierwszego etapu projektu opracowano i udostępniono 22 utwory literackie. Biblioteka cyfrowa obejmuje zarówno klasyczne baśnie i opowieści dla dzieci, jak i lektury szkolne oraz dzieła literatury pięknej przeznaczone dla młodzieży i dorosłych. Wśród dostępnych tytułów znalazły się utwory m.in. Hansa Christiana Andersena, Antoine’a de Saint-Exupéry’ego, Juliusza Słowackiego, Henryka Sienkiewicza, Brunona Schulza, Williama Shakespeare’a oraz Janusza Korczaka. Dobór literatury miał na celu zapewnienie różnorodności tematycznej, językowej i emocjonalnej, tak aby z zasobów projektu mogły korzystać osoby w różnym wieku i o różnych potrzebach.
Materiały udostępniono w dedykowanej bibliotece online, dostępnej pod adresem: https://dostepnaksiazka.pl, , pełniącej rolę centralnego miejsca projektu, a także na ogólnodostępnym internetowym kanale YouTube (https://www.youtube.com/@LukasiewiczAI), co umożliwia szeroki i nieodpłatny dostęp do treści.
Realizacja i skala prac
Produkcja materiałów odbywała się w specjalnie przygotowanym studio nagraniowym w Łukasiewicz – AI. W realizację projektu zaangażowanych było dziewięcioro profesjonalnych tłumaczy Polskiego Języka Migowego – osoby Głuche oraz słyszące, posiadające doświadczenie w pracy z literaturą i edukacją. Każdy z tłumaczy wyróżniał się odmiennym stylem i sposobem interpretacji – różnorodność ta jest kluczowa zarówno dla lepszego odbioru przez użytkowników PJM, jak i dla tworzenia wartościowego, zróżnicowanego materiału do uczenia maszynowego. Łącznie zrealizowano 95 godzin nagrań wideo, nie uwzględniając czasu potrzebnego na obróbkę materiałów, synchronizację warstw oraz przygotowanie publikacji do udostępnienia. Skala tych prac pokazuje, jak czasochłonne i zasobowe jest ręczne tworzenie wysokiej jakości, dostępnych treści literackich. Jednocześnie zgromadzone materiały stanowią początek formowania uporządkowanego zasobu, który w przyszłości może zostać wykorzystany w pracach badawczo-rozwojowych.
Pierwszy etap projektu miał charakter przede wszystkim produkcyjny i pilotażowy. Powstałe nagrania i materiały tekstowe rozpoczynają proces budowania bazy do uczenia maszynowego. Już na tym etapie widoczny jest potencjał przyszłej automatyzacji wybranych elementów procesu – co mogłoby znacząco wpłynąć na ergonomię pracy, czas realizacji oraz efektywne wykorzystanie zasobów. Obecnie jednak kluczową rolę w projekcie odgrywała praca ludzi i jakość ręcznie przygotowanych tłumaczeń. W ramach etapu pilotażowego zrealizowano również testowe nagranie z wykorzystaniem cyfrowego awatara opartego na technologii motion capture. Rozwiązanie to miało charakter badawczy i koncepcyjny.
Podsumowanie
Zakończenie pierwszej edycji projektu pozostawia Łukasiewicz – AI z bagażem bezcennych doświadczeń. Pierwszy etap projektu „Dostępna Książka” pozwolił otworzyć to, co przez lata pozostawało zamknięte – dostęp do literatury w języku naturalnym dla osób Głuchych. Powstała dostępna biblioteka, zaplecze produkcyjne oraz fundamenty do dalszych działań badawczo-rozwojowych.
Projekt spotkał się z entuzjastycznym przyjęciem w społeczności Głuchych, jak i mediów, które doceniły jego innowacyjny charakter.
Zakończenie etapu pierwszego stanowi jednocześnie punkt wyjścia do kolejnych kroków, jeśli pojawią się odpowiednie możliwości organizacyjne i finansowe. „Dostępna Książka” pozostaje projektem otwartym – na rozwój, na nowe technologie i przede wszystkim na ludzi, dla których literatura powinna być naprawdę dostępna.
Informacje formalne
Projekt „Dostępna książka – adaptacja książek z tłumaczeniem migowym PJM dla społeczeństwa i uczenia maszynowego” realizowany był jako etap pierwszy w okresie od 1 lipca do 30 grudnia 2025 roku, a jego zakończenie nastąpiło w styczniu 2026 roku. Zadanie zostało zlecone przez Prezesa Centrum Łukasiewicz i dofinansowane ze środków pochodzących z subwencji, a jego realizacja odbyła się we współpracy z Fundacją Integracja – organizacja z ponad 30-letnim doświadczeniem w działaniach na rzecz osób z niepełnosprawnościami.
